Κυριακή, 27 Δεκεμβρίου 2009

Μουσικοί Κανόνες του Οίκου και του Βίου

Ένα κείμενο του Robert Schumann που σε έξι μήνες περίπου συμπληρώνονται 200 χρόνια από τη γέννησή του (8 Ιουνίου 1810) .





Ο Σούμαν, από τους κορυφαίους συνθέτες του Ρομαντισμού, υπήρξε και ένας λαμπρός κριτικός, ένας διανοούμενος που με τις απόψεις και τα άρθρα του στην Νeue Zeitschrift für Musik επηρέασε τη μουσική κίνηση της εποχής του, αναδεικνύοντας ό,τι πιο προχωρημένο συνέβαινε τότε.

Το κείμενο που ακολουθεί, μια σειρά από συμβουλές σ’ ένα νεαρό μουσικό, θεωρώ ότι θα έπρεπε να αποτελεί το εγκόλπιο κάθε καλλιτέχνη, ανεξαρτήτως ηλικίας, που αγαπάει πραγματικά και με ανιδιοτέλεια τη μουσική. Πολλοί νεαροί που θαρρούν πως το υποτιθέμενο ταλέντο και οι γνωριμίες αρκούν για να κάνεις καριέρα θα έπρεπε να το διαβάσουν προσεκτικά (όπως επίσης και οι παραγωγοί που τους προωθούν) πριν κάνουν το επόμενο βήμα τους.




- Το σπουδαιότερο είναι η διαμόρφωση της ακοής. προσπάθησε από νωρίς να αναγνωρίζεις κλίμακα και φθόγγο. Η καμπάνα, το τζάμι του παραθύρου, ο κούκος... Να ψάχνεις να βρεις ποιες νότες δίνουν.

- Να παίζεις επιμελώς κλίμακες και άλλες ασκήσεις για τα δάχτυλα. Υπάρχει όμως πολύς κόσμος που νομίζει ότι μ’ αυτό κατορθώνει τα πάντα και που περνά καθημερινά ως τα γεράματά του πολλές ώρες με μηχανικές ασκήσεις. Είναι περίπου το ίδιο σαν να προσπαθούσε κανείς καθημερινά να προφέρει την αλφαβήτα όσο το δυνατό γρήγορα και όλο και πιο γρήγορα. Να χρησιμοποιείς το χρόνο σου καλύτερα.

- Έχουν εφεύρει τα λεγόμενα «βουβά κλαβιέ». Παίξ’ τα δοκιμαστικά, για ένα διάστημα, για να δεις ότι δεν αξίζουν τίποτε. Από βουβούς δεν μπορεί να μάθει κανείς να μιλάει.

- Παίζε με το σωστό ρυθμό! Το παίξιμο μερικών βιρτουόζων μοιάζει με το περπάτημα του μεθυσμένου. Μην παίρνεις τέτοια πρότυπα!

- Μάθε νωρίς τους βασικούς νόμους της Αρμονίας.

- Μη φοβάσαι τις λέξεις: Θεωρία, Συνεχές Μπάσο, Αντίστιξη κλπ. Θα σε πλησιάσουν φιλικά αν κάνεις κι εσύ το ίδιο.



- Μην ψευτοπαίζεις ποτέ! Προχώρα πάντα μπροστά με ζωντάνια και μην αφήνεις ποτέ ένα κομμάτι μισό.

- Εξίσου μεγάλα λάθη είναι το να καθυστερείς και το να παίζεις βιαστικά.

- Προσπάθησε να παίζεις εύκολα κομμάτια καλά κι ωραία. Αυτό είναι καλύτερο από το να εκτελείς δύσκολα με μέτριο τρόπο.

- Να επιμένεις να έχεις πάντοτε ένα καλοκουρδισμένο όργανο.

- Τα κομματάκια σου δεν πρέπει να τα ξέρεις μόνο με τα δάχτυλα, πρέπει να μπορείς να τα σιγομουρμουρίζεις απ’ έξω και χωρίς πιάνο. Να οξύνεις τη φαντασία σου έτσι, ώστε να μπορείς να διατηρείς στη μνήμη σου όχι μόνο τη μελωδία μιας σύνθεσης, αλλά και την αρμονία που της ταιριάζει.




- Προσπάθησε, ακόμα κι αν δεν έχεις παρά λίγη φωνή, να τραγουδάς από την παρτιτούρα χωρίς τη βοήθεια του οργάνου. Με τον τρόπο αυτό θα αυξηθεί η οξύτητα της ακοής σου. Αν όμως έχεις μια πλούσια φωνή, τότε μη χάνεις ούτε λεπτό καλλιεργώντας τη. να τη θεωρείς σαν το ωραιότερο δώρο που σου έκανε ο ουρανός.

- Πρέπει να προοδέψεις τόσο, ώστε να καταλαβαίνεις μία μουσική που είναι γραμμένη στο χαρτί.

- Όταν παίζεις, μη νοιάζεσαι για το ποιος σε ακούει! Παίξε πάντα σαν να σε άκουγε ένας αριστοτέχνης.

- Αν κάποιος σου παρουσιάσει μία σύνθεση για πρώτη φορά, που θα πρέπει να παίξεις, κάνε πρώτα μια γρήγορη ανάγνωση.

- Αν έκανες τα καθημερινά σου καθήκοντα μουσικής και αισθάνεσαι κουρασμένος, μην καταβάλλεις προσπάθεια να εργαστείς περισσότερο. Καλύτερα να αναπαυτείς, παρά να εργαστείς χωρίς κέφι και φρεσκάδα.

- Μην παίζεις, μεγαλώνοντας, πράγματα του συρμού. Ο χρόνος είναι πολύτιμος. Θα έπρεπε να έχει κανείς χίλιες ανθρώπινες ζωές για να μπορέσει να γνωρίσει τα καλά πράγματα που υπάρχουν.

- Δίνοντας στα παιδιά λιχουδιές, κουλουράκια και ζαχαρωτά δεν τα κάνεις υγιείς ανθρώπους. Όπως η τροφή για το σώμα, έτσι και η τροφή για το πνεύμα πρέπει να είναι απλή και δυνατή. Οι μεγάλοι συνθέτες φρόντισαν επαρκώς για το τελευταίο. Στηριχτείτε σ’ αυτούς.

- Με το χρόνο αλλάζουν η τεχνική και τα passages. Αυτά έχουν αξία μόνον όταν η δεξιοτεχνία εξυπηρετεί υψηλότερους σκοπούς.



- Δεν πρέπει να διαδίδεις κακές συνθέσεις, αντίθετα να βοηθάς με όλες σου τις δυνάμεις να εμποδίζονται.

- Δεν πρέπει ούτε να παίζεις κακές συνθέσεις, ούτε να τις ακούς, αν δεν υποχρεωθείς γι’ αυτό.

- Μην επιδιώκεις να κάνεις εντύπωση με τη δεξιοτεχνία, τη λεγόμενη μπραβούρα. Κοίτα να δημιουργείς με μία σύνθεση την εντύπωση που σκέφτηκε ο συνθέτης. Περισσότερα δεν οφείλει να κάνει κανείς. Ό, τι είναι παραπανίσιο αποτελεί διαστρέβλωση.

- Να θεωρείς σαν κάτι το απαίσιο το να αλλάξει κανείς κάτι σε κομμάτια καλών συνθετών ή να κάνει παραλείψεις ή και να προσθέτει.

- Να ρωτάς μεγαλύτερους για την εκλογή των κομματιών της σπουδής σου. Έτσι εξοικονομείς πολύ χρόνο.

- Σιγά-σιγά πρέπει να γνωρίσεις τα σπουδαιότερα έργα των σπουδαιότερων μουσουργών στο σύνολό τους.



- Μην παρασύρεσαι από τις επευφημίες που κερδίζουν συχνά οι λεγόμενοι μεγάλοι βιρτουόζοι. Ας έχει για σένα μεγαλύτερη αξία η επευφημία των καλλιτεχνών απ’ ότι του μεγάλου πλήθους.

- Κάθε πράγμα που είναι της μόδας θα πάψει πάλι να είναι και αν ασχολείσαι με τέτοια, ώσπου να μεγαλώσεις, θα γίνεις ένας ματαιόδοξος λιμοκοντόρος που δεν τον εκτιμάει κανείς.

- Το πολύ παίξιμο σε κοινωνικούς κύκλους μάλλον βλάπτει παρά ωφελεί. Να παρατηρείς τον κόσμο προσεκτικά, αλλά να μην παίζεις ποτέ τίποτα για το οποίο μέσα σου θα έπρεπε να ντρέπεσαι.

- Πάντως μη χάνεις καμιά ευκαιρία αν μπορείς να παίζεις μουσική μαζί με άλλους σε ντούο, τρίο κλπ. Αυτό δίνει στο παίξιμό σου ευχέρεια και ευλυγισία. Να συνοδεύεις επίσης συχνά τραγουδιστές.

- Αν ήθελαν όλοι να παίξουν το πρώτο βιολί δε θα είχαμε ορχήστρα. Γι’ αυτό πρόσεχε, ο καθένας μουσικός στο πόστο του.

- Να αγαπάς το όργανό σου, αλλά να μην το θεωρείς ματαιόδοξα σαν το ανώτερο και μοναδικότερο. Να σκέφτεσαι ότι υπάρχουν κι άλλα εξίσου ωραία. Να σκέφτεσαι επίσης ότι υπάρχουν τραγουδιστές και ότι στη χορωδία και στην ορχήστρα εκφράζεται ό,τι ανώτερο έχει η μουσική.

- Όταν μεγαλώσεις να κάνεις πιο πολύ παρέα με παρτιτούρες, παρά με βιρτουόζους.



- Να παίζεις επιμελώς φούγκες καλών μουσουργών και πριν απ’ όλα να έχεις για καθημερινή σου τροφή το «Καλοκουρδισμένο Κλειδοκύμβαλο» του Γ. Σ. Μπαχ. Έτσι θα γίνεις σίγουρα ένας ικανός μουσικός.

- Από τους συντρόφους σου να διαλέγεις αυτούς που ξέρουν περισσότερα από σένα.

- Να ξεκουράζεσαι από τη μελέτη της μουσικής διαβάζοντας επιμελώς ποιήματα. να κάνεις συχνά περιπάτους στο ύπαιθρο.

- Κάτι μπορεί να μάθει κανείς από τραγουδιστές και τραγουδίστριες, μόνο μην πιστεύεις σε όλα όσα σου λένε.

- Και πίσω από τα βουνά κατοικούν άνθρωποι. Να είσαι σεμνός! Δεν έχεις ανακαλύψει και σκεφτεί τίποτε που δεν το σκέφτηκαν και το ανακάλυψαν άλλοι πριν από σένα. Και αν υποθέσουμε ότι έχεις, τότε να το θεωρείς ως ένα δώρο από Πάνω, που πρέπει να το μοιράζεσαι με τους άλλους.

- Η σπουδή της ιστορίας της μουσικής μαζί με τη ζωντανή ακρόαση των αριστουργημάτων των διαφόρων εποχών θα σε γιατρέψει γρήγορα από την οίηση και τη ματαιοδοξία.

- Ένα ωραίο βιβλίο για τη μουσική είναι το «Σχετικά με την καθαρότητα της τέχνης των ήχων» του Τιμπώ. Να το διαβάζεις συχνά, όταν μεγαλώσεις.



- Αν περνάς από εκκλησία και ακούς να παίζουν μέσα ‘Όργανο, μπες μέσα και αφουγκράσου. Αν μάλιστα αξιωθείς να καθίσεις ο ίδιος στον μπάγκο του, πειραματίσου με τα μικρά σου δάχτυλα και θαύμασε ατή την παντοδυναμία της μουσικής.

- Μη χάνεις ευκαιρία να ασκείσαι στο εκκλησιαστικό Όργανο. Δεν υπάρχει άλλο όργανο που να εκδικείται με τον ίδιο τρόπο την παραφωνία και την ακαταστασία, τόσο στη δόμηση μιας σύνθεσης, όσο και στο παίξιμο.

- Να συμμετέχεις τραγουδώντας στη χορωδία επιμελώς, κυρίως μεσαίες φωνές. Έτσι αποκτάς μουσικότητα.

- Τι θα πει όμως να έχει κανείς μουσικότητα; Δεν την έχεις, όταν με τα μάτια προσηλωμένα με φόβο στις νότες τελειώνεις με κόπο το κομμάτι σου. Ούτε αν (π.χ. κάποιος σου γυρίσει δύο σελίδες μαζί) σταματήσεις και δεν μπορείς να συνεχίσεις. Μουσικότητα έχεις, όταν σε ένα καινούργιο κομμάτι φαντάζεσαι περίπου τι ακολουθεί και σε ένα γνωστό σου τα ξέρεις απ’ έξω. με μια λέξη, όταν τη μουσική δεν την έχεις μόνο στα δάχτυλα, αλλά και στο κεφάλι και στην καρδιά.

- Πώς αποκτάει όμως κανείς μουσικότητα; Αγαπητό παιδί! Το κυριότερο, το οξύ αυτί και η γρήγορη αντίληψη έρχονται, όπως σε όλα τα πράγματα, από Επάνω. Αλλά η προδιάθεση αυτή είναι δυνατό να καλλιεργείται και να ενισχύεται. Δεν αποκτάς μουσικότητα με το να κλείνεσαι σαν ερημίτης ολόκληρες μέρες και να ασχολείσαι με τη μελέτη μηχανικών ασκήσεων, αλλά με το να συναναστρέφεσαι ζωντανό και πολύπλευρο μουσικό περιβάλλον, κυρίως με το να συχνάζεις πολύ στη χορωδία και στην ορχήστρα.



- Μάθε έγκαιρα την έκταση της ανθρώπινης φωνής στα τέσσερα κύρια είδη της. Αφουγκράσου τα κυρίως στη χορωδία και ερεύνησε σε ποια διαστήματα βρίσκεται η μεγαλύτερη δύναμή τους και σε ποια άλλα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για εντυπώσεις απαλές και τρυφερές.

- Άκου προσεκτικά όλα τα λαϊκά τραγούδια: Είναι ένα χρυσωρυχείο των ωραιότερων μελωδιών και σου ανοίγουν τη ματιά για το χαρακτήρα των διαφόρων εθνών.

- Ασκήσου από νωρίς στην ανάγνωση των παλιών κλειδιών. Αλλιώς θα σου μείνουν απρόσιτοι πολλοί θησαυροί του παρελθόντος.

- Πρόσεχε, κι ας είναι νωρίς, τον ήχο και το χαρακτήρα των διαφόρων οργάνων. Προσπάθησε να εντυπώσεις στο αφτί σου το ιδιότυπό τους ηχόχρωμα.

- Μην παραλείπεις ποτέ να ακούς καλές όπερες.

- Να τιμάς πολύ τα παλαιά, να εμπιστεύεσαι όμως με ζεστή καρδιά και τα καινούργια. Μην έχεις προκατάληψη για ονόματα που σου είναι άγνωστα.

- Μην κρίνεις μία σύνθεση από το πρώτο άκουσμα. Αυτό που σου αρέσει την πρώτη στιγμή δεν είναι πάντα το καλύτερο. Οι μεγάλοι συνθέτες απαιτούν μελέτη. Πολλά δεν θα τα καταλάβεις πριν από τα γεράματα.

- ‘Όταν κρίνεις συνθέσεις, να ξεχωρίζεις αν ανήκουν στο πεδίο της τέχνης ή αν επιδιώκουν μόνο την ερασιτεχνική διασκέδαση. Να εγγυάσαι για τις πρώτες. Όσο για τις δεύτερες, μην εξοργίζεσαι!



- Η «μελωδία» είναι το έμβλημα του ντιλετάντη και βέβαια μια μουσική χωρίς μελωδία δεν είναι μουσική. Κατάλαβε όμως καλά τι εννοούν εκείνοι: μόνο μια εύκολη, ρυθμικά ευχάριστη ισχύει ως μελωδία γι’ αυτούς. Υπάρχουν όμως και άλλες, άλλου τύπου, και όπου κι αν ανοίξεις τον Μπαχ, τον Μότσαρτ ή τον Μπετόβεν σε ατενίζουν με χίλιους διαφορετικούς τρόπους. Θα βαρεθείς, ας ελπίσουμε, σύντομα την πενιχρή ομοιομορφία κυρίως των νεότερων μελωδιών από τις ιταλικές όπερες.

- Αν συνθέτεις ψάχνοντας στο πιάνο μικρές μελωδίες, αυτό είναι βέβαια κάτι το όμορφο. Αν όμως κάποτε σου έρθουν από μόνες τους, όχι στο πιάνο, τότε να χαρείς πιο πολύ, γιατί τότε αναδεύει μέσα σου η εσωτερική αίσθηση του ήχου. Τα δάχτυλα πρέπει να κάνουν ό,τι θέλει το κεφάλι, όχι το αντίστροφο.

- Αν αρχίσεις να συνθέτεις, ετοίμασέ τα όλα στο κεφάλι. Μόνο όταν έχεις τελείως έτοιμο ένα κομμάτι, δοκίμασέ το στο όργανο. Αν η μουσική σου βγήκε από μέσα σου, αν την αισθάνθηκες, τότε θα έχει και στους άλλους την ίδια επίδραση.

- Αν ο ουρανός σου χάρισε μία ζωηρή φαντασία, θα κάθεσαι σίγουρα συχνά σαν βαθιά μαγεμένος στο μεγάλο πιάνο, θα θέλεις να εκφράσεις τον εσωτερικό σου κόσμο σε αρμονίες και θα αισθάνεσαι ότι έλκεσαι σε κύκλους μαγικούς με τόσο πιο μυστηριώδη τρόπο, όσο πιο ασαφές σου είναι ίσως ακόμη το κράτος της αρμονίας. Αυτές είναι οι πιο ευτυχισμένες ώρες της νεότητας. Πάντως φυλάξου από το να ενδίδεις συχνά σε ένα ταλέντο που σε παρασύρει να ξοδεύεις δύναμη και χρόνο σε σκιές. Θα κερδίσεις την κυριαρχία της μορφής και τη δύναμη σαφούς διαμόρφωσης μόνο με το σταθερό σύμβολο της γραφής. Να γράφεις λοιπόν περισσότερο παρά να κάνεις φαντασίες.



- Προσπάθησε να αποκτήσεις από νωρίς γνώσεις διεύθυνσης ορχήστρας. Να παρατηρείς προσεκτικά συχνά καλούς μαέστρους. Δεν πρέπει να αποστερηθείς ακόμα και τη δυνατότητα να διευθύνεις κι εσύ από μέσα σου παρακολουθώντας κάποιον να διευθύνει. Αυτό σου διευκρινίζει μέσα σου τα πράγματα.

- Να παρατηρείς γύρω σου προσεκτικά στη ζωή, καθώς και τις άλλες τέχνες και επιστήμες.

- Οι νόμοι της ηθικής είναι και οι νόμοι της τέχνης.

- Θα προοδεύεις πάντα αν έχεις επιμέλεια και υπομονή.

- Από ένα κομμάτι σίδερο που στοιχίζει λίγες δεκάρες μπορούν να γίνουν χιλιάδες ελατήρια ρολογιών, που η αξία τους φτάνει τις εκατοντάδες χιλιάδες. Το κομμάτι που σου εμπιστεύτηκε ο Θεός χρησιμοποίησέ το σύμφωνα μ’ αυτή την εμπιστοσύνη.

- Χωρίς ενθουσιασμό δεν παίρνει στην τέχνη το δρόμο του τίποτε το σωστό.



- Η τέχνη δεν είναι για να πλουτίζεις. Γίνε μόνο ένας όλο και πιο μεγάλος καλλιτέχνης και όλα τα άλλα θα έρθουν από μόνα τος.

- Μόνο αν πρώτα σου γίνει τελείως σαφής η μορφή, θα καταλάβεις το πνεύμα.

- Ίσως μόνο η ιδιοφυία καταλαβαίνει τελείως την ιδιοφυία.

- Κάποιος είχε την άποψη ότι ένας τέλειος μουσικός θα έπρεπε να είναι σε θέση να βλέπει μπροστά του, σαν σε ολοζώντανη παρτιτούρα, ένα έργο ορχήστρας, ακόμα και ένα πιο σύνθετο, που το ακούει για πρώτη φορά. Αυτό είναι το υψηλότερο που θα μπορούσε να σκεφθεί κανείς.

- Δεν υπάρχει τέλος στη μάθηση.


(Μετάφραση: Όλυ Φράγκου – Ψυχοπαίδη, περιοδικό ΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΙΑ-Αθήνα, Μάιος 1986)

Τρίτη, 22 Δεκεμβρίου 2009

Άκης Ουλκέρογλου

Πριν από δυο μήνες περίπου, είδα τη μικρή και ολιγοήμερη έκθεση του Άκη στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Παιανίας. Μαζί με μερικά ακαδημαϊκά έργα από τις σπουδές του, ο νεαρός ζωγράφος εξέθετε κι αυτά τα δυο μικρά πορτραίτα, που μου άρεσαν πολύ. Νομίζω πως έχουν κάτι ιδιαίτερο, που αν το προχωρήσει θα οδηγηθεί σε πολύ ενδιαφέροντα αποτελέσματα.









Η επιρροή των κόμικς που τόσο του αρέσουν είναι προφανής. Ωστόσο, φαίνεται πως αναπτύσσει μια δική του ποιητική που ισορροπεί ανάμεσα στην ειρωνία και την τρυφερότητα, το παραμύθι και τον τρόμο.

Το επόμενο έργο, με τον τίτλο "autoritratto" ανήκει στις σπουδαστικές του etudes, αλλά δεν παύει να έχει τα στοιχεία που τον οδήγησαν στα "πρόσωπα".





Ο Άκης Ουλκέρογλου γεννήθηκε στην Αθήνα στις 2 Οκτωβρίου 1981. Πήρε τα πρώτα μαθήματα ζωγραφικής σε ηλικία 10 ετών από το γνωστό ζωγράφο Νίκο Κακαδιάρη.
Αργότερα παρακολούθησε μαθήματα σκιτσογραφίας, animation και ελεύθερου σχεδίου.
Το 2006, αποφοίτησε με άριστα απο την Ακαδημία Καλών Τεχνών της Φλωρεντίας (Accademia di Belle Arti di Firenze) με καθηγητές τον Vincencio Canale και τον Gianni Stefanon. Έχει λάβει μέρος σε ομαδικές και ατομικές εκθέσεις στη Φλωρεντία και σε άλλες πόλεις της Ιταλίας. Στην Αθήνα, εκτός από την Παιανία, έργα του έχουν εκτεθεί και στη Δημοτική Πινακοθήκη της Καλλιθέας.

Κυριακή, 20 Δεκεμβρίου 2009

Part-time jobs

Τι νομίζετε πως κάνουν τα όργανα μόλις τελειώσει η συναυλία; Βάζουν τα παντοφλάκια τους και ξαπλώνουν να δουν τηλεόραση; Σε εποχές οικονομικής κρίσης; Αν πιστεύετε κάτι τέτοιο γελιέστε. Πηγαίνουν στη δεύτερη δουλειά αγαπητοί μου, όπως όλος ο κόσμος. Ξέρετε πόσο κοστίζει σήμερα μία επισκευή, ένα χόρδισμα, ένα ανταλλακτικό; Πού να τα βγάλεις πέρα; (Κι ας είσαι και της Berliner Philharmoniker).




















* Τα δύο τελευταία αφιερωμένα στον Σ.Π.Ρ.

Σάββατο, 19 Δεκεμβρίου 2009

Ιδιωτικός βίος

Σκάνδαλο, σκάνδαλο! Πριν από μία ώρα περίπου έφτασαν στα χέρια μου οι κάρτες που τύπωσε η Berliner Philharmoniker με στιγμιότυπα από τον ιδιωτικό βίο των πλέον top celebrities της ευρωπαϊκής show-biz. Επειδή όμως μου είναι πολύ δύσκολο να φανταστώ ζωγράφους-paparazzi να φιλοτεχνούν στα πεταχτά ελαιογραφίες σκαρφαλωμένοι σε μάντρες, τείνω να υποθέσω ότι μάλλον οι ίδιοι οι εικονιζόμενοι άφηναν να διαρρεύσουν οι εικόνες που βλέπετε στην Espresso της εποχής, αφού ως απεδείχθη πρέπει να ήξεραν καλά το παιχνίδι της δημοσιότητος. Ουδέν καινόν υπό τον ήλιον...





Ο πολύς Σεμπάστιαν μεταξύ μιας toccata κι ενός ricercare πλένει και κανένα πιάτο. Τι να σου κάνει κι αυτή η δυστυχής η Άννα-Μαγκνταλένα, δυο χεράκια τα είχε να φέρει βόλτα ολόκληρο σπίτι και 21 (ολογράφως: εικοσιένα) παιδιά. Βάλτε με το νου σας: μόνο τα φανελοσώβρακα να τους πλύνει θα ήθελε δυο μεροκάματα με υπερωρίες, χώρια το σιδέρωμα. Την είχε φάει η ορθοστασία σας λέω!






Λέγεται ότι η κυρία Χάυντν ήτο πολύ απαισία, ένα είδος Ξανθίππης alla tedesca. Μεταξύ αυτών που της καταμαρτυρούν είναι και το ότι ελάχιστη εκτίμηση έτρεφε στην εργασία του συζύγου της, δεν ήταν δε λίγες οι φορές που μη βρίσκοντας τα μπικουτί της τα αντικαθιστούσε με κομμάτια που έκοβε από τις παρτιτούρες του Σέπι. Δεν θέλω να κάνω τον δικηγόρο του διαβόλου αλλά η εικόνα δίνει μία εξήγηση...






Ο Βόλφι βουρτσίζει τα δοντάκια για δροσερή αναπνοή. Κάτι νυχτοπερπατήματα μου μυρίζονται, διότι φοράει το καλό του πουκάμισο και όχι πυζάμες, άρα δεν πάει για ύπνο. Κατακαημένη Κονστάντσα...
(Έχω πληροφορίες ότι υπήρχε και άλλο πορτραίτο στο οποίο εικονίζεται να βάζει αποσμητικό, αλλά χάθηκε σε μια μετακόμιση).






Γι αυτό δεν σταύρωνε υπηρέτρια στο σπίτι. Τους φώναζε, τις έβριζε, τους πέταγε ό,τι κράταγε στο κεφάλι, έ μόλις τον βλέπανε μ' αυτό το βλέμμα και με το ξυράφι στο χέρι στο ξύρισμα θα πήγαινε ο νους τους; Πατάγανε μια τσιρίδα "Βαγγελίστρα μου!" (γερμανιστί) και κατεβαίνανε κουτρουβαλώντας τις σκάλες -ανεπιστρεπτί. Άντε μετά να βρεθεί άλλη -είχε βγάλει όνομα στα γραφεία ευρέσεως οικιακής βοηθού. Πολύ παλιοχαρακτήρας αυτός ο Λούντβιχ!






Δηλαδή τι νομίζατε πως συνέβαινε στις περίφημες Σουμπερτιάδες; Ακούτε αυτά που λένε ότι και καλά τη βγάζανε παίζοντας impromptus και τραγουδώντας τη "Φλαμουριά"; Εφ' όσον νηστικό αρκούδι δεν χορεύει, γιατί να τραγουδάει lieder; Όχι, όχι αγαπητοί μου. Προηγούντο οι -ούτως ειπείν- moments gloutons και όταν έφταναν στο τσακίρ κέφι ακολουθούσαν οι moments musicaux, η εικόνα αδιάψευστος μάρτυς.
Πάντως κάποιος έπρεπε να πει στον Φράντς ότι το μπούτι του κοτόπουλου τρώγεται με το χέρι (το έλεγε και η κυρία Χαλκούση).

Πέμπτη, 3 Δεκεμβρίου 2009

Μαριανίνα

αφιερωμένο στη Μαριάννα...


video

Είναι ένα ιταλικό λαϊκό τραγουδάκι, που τό ‘χω καιρό τώρα στο νου μου να το αφιερώσω στη Μαριάννα. Μιλάει για την όμορφη νεράιδα των νερών, που χαρίζει την πολύτιμη βροχή που φέρνει τους καρπούς, την ίδια τη ζωή. Όλοι την αγαπούν κι όλους τους αγαπά όπως ακριβώς συμβαίνει και με τη δική μας τη Μαριάννα.

Τύχη αγαθή λοιπόν, το βρήκα να το τραγουδούν παιδάκια του σχολείου και πολύ μου άρεσε αυτό. Θες γιατί κι εγώ με το σχολείο το έχω συνδέσει, θες για την ανεπιτήδευτη αθωότητα που η μια σηκώνει την κάλτσα της, ο άλλος διορθώνει τη γραβάτα του χωρίς να νοιάζονται το κοινό, ίσως γιατί πιστεύω πως τα στιχάκια αυτά που είναι μια κορυφαία επίκληση στη Φύση, μόνο από στόματα παιδικά αν ειπωθούν εισακούονται.


Πάνω απ’ το γιαλό πετά γοργά
μια νεράιδα μ’ όμορφα φτερά,
το γαλάζιο κύμα της μιλά:
«Μαριανίνα μη γυρνάς,
πού θα ήθελες να πας;
Μείνε εδώ αν μ’ αγαπάς!
Μαριανίνα, Μαριανίνα,
μείνε εδώ και κάνε μας αφρό!»

Πάνω απ’ τα λιβάδια τριγυρνά
και ο Ζέφυρος την κυνηγά,
κάθε στάχυ τη ρωτά γλυκά:
«Μαριανίνα τί είν’ αυτό
που μετά λίγο καιρό
θα μας δώσει τον καρπό;
Μαριανίνα, Μαριανίνα,
μείνε εδώ και δώσε μας καρπό!»

Πάνω απ’ τα βουνά κάθε βραδιά
απ’ τα συννεφάκια τα μαβιά
τρέχοντας ακούει τη λαλιά:
«Μαριανίνα στοργική,
με μια τέχνη μαγική
γύρισέ μας σε βροχή.
Μαριανίνα, Μαριανίνα,
μόνο εσύ μας δίνεις τη βροχή!»

Οι ελληνικοί στίχοι δεν ξέρω αν μεταφέρουν καλά τους ιταλικούς γιατί δεν τους έχω ακούσει, ούτε ξέρω το μεταφραστή. Όμως θαρρώ πως με τη χάρη και τις εικόνες τους δένουν καλά με τη μελωδία κι αρέσουν στα παιδιά –και στους μεγάλους μπορώ να σας πω. Ελπίζω ν’ αρέσει και στη Μαριάννα...

Κυριακή, 4 Οκτωβρίου 2009

Mercedes Sosa


video


Έφυγε σήμερα η αγαπημένη Mercedes Sosa. Που να πηγαίνει άραγε; Στον ουρανό με τη Violetta; Στη θάλασσα με την Alfonsina; Θ' αργήσουμε να μάθουμε κι αν μάθουμε ποτέ. ..


Αlfonsina* y el mar


(Ariel Ramirez - Felix Luna)


Por la blanda arena que lame el mar
Tu pequeña huella no vuelve más,
un sendero sólo de pena y silencio llegó
hasta el agua profunda.
Un sendero sólo de penas mudas llegó
hasta la espuma.

Sabe Dios qué angustia te acompañó,
qué dolores viejos calló tu voz,
para recostarte arrullada en el canto de las
caracolas marinas.
La canción que canta en el fondo oscuro del mar
la caracola.

Te vas Alfonsina, con tu soledad.
¿Qué poemas nuevos fuiste a buscar?

Una voz antigua de viento y de sal
te requiebra el pecho y te está llamando.
Y te vas hacia allá, como en sueños,
dormida, Alfonsina, vestida de mar.

Cinco sirenitas te llevarán
por caminos de algas y de coral,
y fosforescentes caballos marinos harán
una ronda a tu lado,
y los habitantes del agua van a jugar
pronto a tu lado.

Bájame la lámpara un poco más,
déjame que duerma, nodriza, en paz,
y si llama él no le digas que estoy, dile que
Alfonsina no vuelve.
Y si llama él no le digas nunca que estoy,
di que me he ido.

Te vas Alfonsina, con tu soledad.
¿Qué poemas nuevos fuiste a buscar?

Una voz antigua de viento y de sal
te requiebra el alma y te está llamando.
Y te vas hacia allá, como en sueños,
dormida, Alfonsina, vestida de mar.

Η Αλφονσίνα και η θάλασσα

Πάνω στη μαλακή άμμο που γλύφει η θάλασσα
η μικρή πατημασιά σου δε θα ξαναγυρίσει
μόνο ένα μονοπάτι πόνου και σιωπής
θα φτάνει μέχρι τα βαθειά νερά
μόνο ένα μονοπάτι σιωπηλού πόνου
θα φτάνει μέχρι τον αφρό.

Μονάχα ο Θεός ξέρει τι αγωνία σε συντρόφευε
τι θλίψεις παλιές έκρυβε η σιωπή σου
ξάπλωσες για να ησυχάσεις με το τραγούδι
των θαλασσινών κοχυλιών,
το τραγούδι που λέει στα σκοτεινά βάθη
το κοχύλι.

Φεύγεις Αλφονσίνα με τη μοναξιά σου
ποια καινούρια ποιήματα ψάχνεις να βρεις;

Μια αρχαία φωνή από αγέρα κι αλάτι
συνεπαίρνει τα στήθια σου και σε καλεί.
κι εσύ φεύγεις προς τα εκεί, όπως στα όνειρα,
κοιμισμένη, Αλφονσίνα, ντυμένη τη θάλασσα

Πέντε μικρές σειρήνες θα σε οδηγούν
από μονοπάτια φυκιών και κοραλιών
ιππόκαμποι που φωσφορίζουν
θα περπατούν πλάι σου
πλάσματα της θάλασσας
θα παίζουν πλάι σου.

Χαμήλωσε λίγο ακόμα τη λάμπα
άφησέ με αδελφή να κοιμηθώ ήσυχα,
κι αν με ζητήσει πες του ότι δεν είμαι εδώ,
πες του πως η Αλφονσίνα δεν θα γυρίσει
αν με ζητήσει μην του πεις πως είμαι εδώ
πες του πως έχω φύγει.

Φεύγεις Αλφονσίνα με τη μοναξιά σου
ποια καινούρια ποιήματα ψάχνεις να βρεις;

Μια αρχαία φωνή από αγέρα κι αλάτι
συνεπαίρνει τα στήθια σου και σε καλεί.
κι εσύ φεύγεις προς τα εκεί, όπως στα όνειρα,
κοιμισμένη, Αλφονσίνα, ντυμένη τη θάλασσα


Με την απαράμιλλη φωνή της η Mercedes Sosa τραγουδάει ένα από τα ομορφότερα τραγούδια, ανάμεσα στα δέκα-δώδεκα καλύτερα του κόσμου, κατά τη γνώμη μου.


* Η Alfonsina Storni, η Αργεντίνα ποιήτρια, αυτοκτόνησε το 1938, προχωρώντας μέσα στη θάλασσα μέχρι που πνίγηκε. Έτσι θέλει ο θρύλος να έγινε...

Σάββατο, 26 Σεπτεμβρίου 2009

Τα θεατρικά του Γιάννη Ρίτσου









Το ότι ο Ρίτσος εκτός από τα ποιητικά του έργα έγραψε και τέσσερα θεατρικά, λίγοι το γνωρίζουν. Και θα παρέμεναν άγνωστα τα έργα αυτά, αν δεν φρόντιζε ο Κώστας Νίτσος, φίλος του ποιητή, να τα εκδώσει με περισσή αγάπη, υψηλή αισθητική και επιστημονική αρτιότητα.

Ο Νίτσος, σεβάσμια μορφή του Θεάτρου αλλά και της Δημοσιογραφίας, άνθρωπος αταλάντευτος στις αρχές του και ευθύς στον λόγο του, υπηρέτησε με κύρος και αξιοπρέπεια και τους δύο αυτούς χώρους τον έναν μέσα από τον άλλο. Υπήρξε για πολλά χρόνια διευθυντής της εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ, όπου άφησε εποχή με τους «Αστερίσκους» του, σχόλια για το θέατρο που έγραφε στην περίφημη δεύτερη σελίδα που φιλοξενούσε τα καλλιτεχνικά (δείγμα της σημασίας που δινόταν τότε στον Πολιτισμό). Οι «Αστερίσκοι» εκδόθηκαν αργότερα σε βιβλίο.

Ο Νίτσος όμως, θα μείνει στην ιστορία ως εκδότης του θρυλικού περιοδικού «Θέατρο», που αποτελεί ένα καλλιτεχνικό, επιστημονικό και εκδοτικό μνημείο για τη νεότερη Ελλάδα και πολύτιμη πηγή για τη θεατρολογική έρευνα στη χώρα μας.

Τα θεατρικά του Γιάννη Ρίτσου είναι τέσσερα τρίπρακτα δράματα, γραμμένα με την εξής χρονολογική σειρά:

«Μια γυναίκα πλάι στη θάλασσα», 1942
«Πέρα απ’ τον ίσκιο των κυπαρισσιών», 1944-1947
«Τα ραβδιά των τυφλών», 1959
«Ο λόφος με το συντριβάνι» 1959

Εκδόσεις «ΘΕΑΤΡΟ», 1990

Ο Κώστας Νίτσος και η σύζυγός του, η ηθοποιός Έφη Ροδίτη, με τιμούν με την αγάπη και την πολύτιμη φιλία τους πολλά χρόνια τώρα.

Τρίτη, 22 Σεπτεμβρίου 2009

Ελένη













Αρχές του καλοκαιριού μου τηλεφώνησε ο Σάββας.
- Ο Τσάγκας ξανανεβάζει την Ελένη.
- Λοιπόν;
- Δεν μου είπε τίποτα, αλλά στις φωτογραφίες των εφημερίδων είδα τα κοστούμια μου. Του τηλεφώνησα και μου είπε ότι τα κοστούμια του ανήκουν, εγώ όμως, όπως ξέρεις, δεν του είχα πουλήσει τα πνευματικά δικαιώματα, η συμφωνία ήταν για τη συγκεκριμένη παράσταση.
- Τι θα κάνεις;
- Δεν ξέρω, θα το ψάξω!

Ο Σάββας το έψαξε μάλλον και η παράσταση ξανανέβηκε. Αυτή τη φορά στα κοστούμια, δίπλα στ’ όνομα του Πασχαλίδη μπήκε και της Δέσποινας Βολίδη. Μετά από καυγά φαίνεται, γιατί στο βιντεάκι που είναι αναρτημένο στο Youtube δεν αναφέρεται ενδυματολόγος. Το μόνο κοστούμι που δεν υπήρχε είναι το έξωμο της Ελένης, που θυμίζει βραδινή τουαλέτα Νicos & Takis. Καμία σχέση με το βελούδινο μακρυμάνικο του Σάββα που έδενε απόλυτα με τα υπόλοιπα, αλλά μάλλον έπεφτε ζεστό για καλοκαίρι...

Από το βίντεο αυτό αποδεικνύεται και η λαθροχειρία στη σκηνοθεσία. Τα πρώτα 37΄΄ είναι από την Πάροδο, με ελαφρώς κακοποιημένη τη θαυμάσια ιδέα της γέννησης της Ελένης από το Αυγό της Λήδας. Και μόνο το κομμάτι αυτό είναι απόδειξη ότι ο Τσάγκας κράτησε τη σκηνοθεσία του Μιχόπουλου, την παλιά παράσταση όπου το όνομα του Τσάγκα είχε μπει μετά από δική του πίεση μια κι ήταν ο παραγωγός, δηλαδή ο θεατρώνης.

Η παράσταση του 2000, παρ’ ότι προοριζόταν για τα σχολεία (παιζόταν τα πρωινά), περιλάμβανε πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία και θα μπορούσε να σταθεί δίπλα στις καλύτερες του είδους, όντας μια εξαιρετική ερμηνεία του κειμένου, με πολλές αναγνώσεις που υπερέβαιναν το σχολικό προορισμό. Το φετινό ρημέικ εκτός των άλλων, δείχνει πως στήνεται μια «αρπαχτή», χωρίς καλλιτεχνικές προθέσεις, χωρίς ήθος, χωρίς σεβασμό στους συνεργάτες και τελικά χωρίς σεβασμό στον θεατή.

Παρασκευή, 4 Σεπτεμβρίου 2009

Οράματα και ψευδαισθήσεις

Ένα ενδιαφέρον κείμενο για την εκπαίδευση μου έστειλε ο φίλος Τάκης (γνωστός μας και από το post "Θέατρο και μαθηματικά"), κατά κόσμον Παναγιώτης Σπύρου, Επίκουρος Καθηγητής του Τμήματος Μαθηματικών του Πανεπιστημίου της Αθήνας.




Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΙ ΟΙ ΑΞΙΕΣ ΤΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
-ΟΡΑΜΑΤΑ ΚΑΙ ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΕΙΣ-


Για να μιλήσουμε για την εκπαίδευση των καιρών μας, πρέπει καταρχήν να δούμε με ειλικρίνεια και θάρρος τον αιώνα μας. Πρέπει να δούμε κατάματα και τις προσδοκίες που καλλιεργούνται αλλά και τις αντιφάσεις μέσα στις οποίες αυτές αναφύονται. Η κοινωνία αλλάζει ταχύτατα μπροστά στα μάτια μας, ο πλανήτης αλλάζει, το παγκόσμιο χωριό διαρκώς μετατοπίζεται. Ποτέ άλλοτε η φράση του Ηράκλειτου για την ατέρμονη ροή του κόσμου δεν ήταν τόσο επίκαιρη. Οι προβλέψεις μας αδυνατούν διαρκώς, οι εκπλήξεις μας εντείνουν την αμηχανία, η μνήμη μας δεν προλαβαίνει να σώσει τα φαινόμενα. Η Αλήθεια του κόσμου (ως άρνηση της λήθης, ως εκείνο που δεν πρέπει να ξεχαστεί!) αποκτά έναν απελπιστικά εφήμερο και συμβατικό χαρακτήρα που μας τρομοκρατεί! Κι όσο που πρόκειται να αξιολογήσουμε τι σημαίνουν όλες αυτές οι αλλαγές για την εκπαίδευση, πρέπει να θυμηθούμε την επισήμανση ενός φιλόσοφου του πολιτισμού, που θέλοντας να δείξει την αδράνεια των αντιλήψεων στις εκπαιδευτικές στρατηγικές, σε σχέση με τις αλλαγές της κοινωνίας κάτω από την επίδραση της τεχνολογίας, έλεγε το εξής παράδοξο: οι στρατηγοί της εκπαίδευσης ετοιμάζουν πάντα τον προηγούμενο πόλεμο.
Πράγματι, οι αναπαραστάσεις που έχουμε για την κοινωνία και τη δυναμική της είναι κάθε φορά εκείνες που αποκομίσαμε σε προηγούμενες φάσεις της ζωή μας, εκεί που δώσαμε προηγούμενες μάχες. Σε ένα κόσμο ωστόσο, που τον χαρακτηρίζει ακριβώς η ταχύτατη εξέλιξη των μέσων επικοινωνίας, η αλλαγή εργαλείων και όπλων μια στείρα παραπομπή στην πείρα του παρελθόντος δεν αρκεί. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα των γάλλων στρατηγών, στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, που καταπιάστηκαν να κατασκευάσουν την πολυέξοδη αμυντική γραμμή Μαζινό, κατάλληλη για τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο του οποίου είχαν και την εμπειρία. Οι γερμανοί επιτέθηκαν με τανκς από τα βουνά του Βελγίου, και τότε φάνηκε ότι τέτοιου είδους αμυντικές γραμμές είχαν τελειώσει προ πολλού.



Η πραγματικότητα δεν παρουσιάζεται από την αρχή με την μορφή ενός αντικειμένου προς σύλληψη, ανάλυση και θεωρητικοποίηση. Ο κόσμος των παραδοσιακών παραστάσεων είναι προβολή των φαινομενικών όψεων της πραγματικότητας στη συνείδηση των ανθρώπων. Αν θέλουμε να δράσουμε αποτελεσματικά μες στον κόσμο, πρέπει πρώτα να απαλλάξουμε την αντίληψη μας για την ουσία του κόσμου από την φαινομενικότητα του. Είναι ανάγκη να σκεφτούμε με ιδέες ανοίγματος στο μέλλον, με πρόβλεψη και μέριμνα. Η υπόστασή μας είναι μια ύπαρξη προς κάπου, ένα βέλος χρονικό που πάει μπροστά και μόνο μπροστά. Είμαστε αυτό που γινόμαστε κι εκεί ο χρόνος ο αληθινός παίρνει μορφή, και νόημα. Η γνώση μας προκύπτει κατά τον Bachelard, πάντα ως μεταμέλεια.
Απ’ την άλλη, αυτή η στάση προς το μέλλον ενέχει ένα μεγάλο κίνδυνο, εκείνο του λάθους που έκανε το ρεύμα του Φουτουρισμού, ιδιαίτερα στην πολιτική και την κοινωνιολογία και την τέχνη. Φουτουριστικά προέκυψαν να είναι στο μεσοπόλεμο τα ρεύματα τόσο του φασισμού όσο και του κομουνισμού. Το ναζιστικό όραμα πρότεινε στα πλήθη τον μύθο ενός αποστειρωμένου κόσμου Αρίων που θα δούλευε ως καλολαδωμένη μηχανή, ενώ από το άλλο στρατόπεδο ο προφήτης - ποιητής της ρωσικής επανάστασης Μαγιακόφσκι αναφωνούσε “Εμείς κρατάμε τους ιμάντες της ιστορίας” και ο μεγάλος επαναστάτης του 20ου αιώνα Β. Λένιν παρόλο τον ρεαλισμό του κατέληξε να προβάλει την εξίσωσή του “Ηλεκτρισμός και σοβιέτ ίσον κομουνισμός”, κατά τρόπο μυστικιστικό.



Βέβαια, ανάλογη λατρεία του μέλλοντος συναντούμε στο επιστημονίζων κλίμα για την κοινωνική πληρότητα, που θα επέλθει από τις λύσεις που φέρει η τεχνολογική εξέλιξη, όπως αυτή εκφράστηκε στο δυτικό κόσμο μέσα στις αισιόδοξες μελλοντολογίες τις δεκαετίας του 60. Σήμερα, πια γνωρίζουμε πως όλες αυτές οι αισιόδοξες περιγραφές ανέκαμψαν, μετά την επίγνωση του ενεργειακού περιορισμού και την κρίση πετρελαίου, το Τσερνομπίλ και την ανάδειξη των οικολογικών ζητημάτων. Οι άκριτες αισιοδοξίες για ένα μέλλον εξορθολογισμένο, που τα προβλήματα των ανθρώπων θα λυθούν μέσα από το θαύμα των νέων εφευρέσεων παρέμειναν μόνο στο επίπεδο της παραγωγής ταινιών επιστημονικής φαντασίας.
Λέγεται ότι “Μυστικισμός είναι η ανθρώπινη ανυπομονησία να γνωρίσει την αλήθεια, να προβλέψει το μέλλον” και ο μυστικισμός είναι αντίθετος στον ορθολογισμό που έχει ανάγκη η κοινωνία για να υπάρξει.



Σε μια διαλεκτική κατανόηση της κίνησης του κόσμου υπάρχουν παντού ενστάσεις κι εδώ, θα κάνω την παρατήρηση ότι ναι μεν η ορθολογική σκέψη πρέπει να απαλλαχθεί κατά αρχή από τις παρορμήσεις του ανορθολογισμού, αλλά αυτό δεν είναι μια εύκολη υπόθεση. O Jean Pierre Vernant υπενθύμιζε την ανθρώπινη κατάσταση και δεν άφηνε περιθώρια για ψευδαισθήσεις αφού “δεν υπάρχει ορθολογισμός που να μην έχει τις ρίζες του στα ανθρώπινα πάθη! ”
Τι είναι ορθολογισμός και πως είναι δυνατή η επιστημονική σκέψη να τον εκφράσει, όταν αυτό που συμβαίνει εμπρός μας, ακόμη και στον 21ο αιώνα, είναι η μανιώδης αξιοποίηση των νέων πληροφοριών που η επιστήμη παράγει καθημερινά να συντείνει όλο και πιο δυναμικά στην δημιουργία τελειότερων όπλων, μηχανισμών παρακολούθησης κι ελέγχου των ανθρώπων από ανθρώπους. Αποτελεί γεγονός ότι η οικονομία κι ο έλεγχος του πλανήτη ανήκει κάθε μέρα σε ακόμη λιγότερους κι η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων γίνεται καθημερινά όλο και πιο έντονη!



Μετά από αυτές τις λίγες επισημάνσεις ας ρίξουμε μια ματιά στα βασικά ζητήματα που αφορούν την εκπαίδευση, την οποία πρέπει να καθορίσουμε ως την κοινωνική εκείνη πτυχή όπου παράγεται το πνευματικό δυναμικό του αυριανού κόσμου.
Αν θα θέλαμε να ονομάσουμε τους πλέον βασικούς παράγοντες που θα συντελέσουν στην διαμόρφωση της εκπαίδευσης ενός τόπου σήμερα θα λέγαμε ότι είναι κυρίως δυο: η τεχνολογία με την προοπτική της κατά πρώτον, η οικονομική πορεία του τόπου κατά δεύτερον.
Και για μεν την τεχνολογία πρέπει να διακρίνουμε τις επιμέρους συνθήκες. Αυτές στο πεδίο της εκπαίδευσης, αφορούν στο κατά πόσο η τεχνολογία θα αφομοιωθεί μέσα στην δυναμική του νου. Στην εποχή του δια –δικτύου, του φορητού υπολογιστή, της οθόνης και της εικόνας, στην εποχή που η βιομηχανία της επικοινωνίας θεωρείται η κατ’ εξοχή μεγάλη βιομηχανία, τι μένει να κάνει το σχολείο αλλά κι ο δάσκαλος ως διαφωτιστής, ως χειριστής και ως φορέας των κλασσικών αξιών για κριτική σκέψη;



Η τεχνολογία επιβάλλει νέους κανόνες πρόσληψης και κατανόησης που μετατρέπουν ραγδαία το περιβάλλον και τους στόχους της εκπαιδευτικής πολιτικής. Επίσης, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι την εποχή της παγκοσμιοποίησης τα προβλήματα είναι κοινά σε όλο το πλέγμα του νέου κόσμου κι ελάχιστα μπορούν να περιοριστούν στα ειδικά χαρακτηριστικά της κάθε χώρας.
Η εκπαιδευτική κοινότητα διεθνώς πέρασε την πρώτη φάση θεοποίησης και αμηχανίας των επιδράσεων και δυνατοτήτων των νέων τεχνολογιών. Όλο και περισσότεροι εκπαιδευτικοί εξοικειώνονται με την τεχνολογία και την εξοικειώνουν. Ένα ανοικτό πρόβλημα στην παιδαγωγική έρευνα αποτελούν οι σχεδιασμοί εκείνοι που θα ευνοούν την κυριαρχία του νου πάνω στα νέα εργαλεία. Τα λογισμικά, δίπλα σε ευφυείς εκπαιδευτικές προτάσεις, λειτουργούν ως επιταχυντές της εκπαιδευτικής διαδικασίας κι ιδιαίτερα στην κατανόηση των μαθηματικών κι επιστημονικών εννοιών. Συνιστούν το περιβάλλον του πειραματισμού και της ταχείας προσομοίωσης που δίδει την δυνατότητα γρήγορων ελέγχων και βίωσης της δυναμικής των επιστημονικών εννοιών. Πρέπει όμως να είμαστε επιφυλακτικοί στο ενδεχόμενο που η αξιοποίηση της τεχνολογίας θα κατέληγε να καταστήσει το νου υποτελή αυτών των δυνατοτήτων και θα οδηγούσε την σκέψη σε αδράνεια. Το λάθος αυτό έχει επισημανθεί πολλές φορές από τους ερευνητές.



Ένα άλλο σημείο που πρέπει να θίξουμε, όσο κι αν φαίνεται αντιφατικό με τις υπόλοιπες επισημάνσεις είναι ότι σήμερα τα δημοκρατικά και ανθρώπινα δικαιώματα έκαναν όλες τις αξίες στοιχείο διαπραγμάτευσης. Είναι η εποχή της κυριαρχίας του πραγματιστικού πνεύματος. Είναι χρήσιμο για την γνώση ότι είναι χρήσιμο για την ζωή. Οι διδασκαλίες αλλάζουν φορτίζονται επικοινωνιακά και μεταφέρουν ένα μεγάλο μέρος της λειτουργίας τους στις συμπεριφορές, στην συνεργασία, στην διαμεσολάβηση εργαλείων και διαφορετικών κωδίκων, στην ερμηνεία των διαφορετικών αναπαραστάσεων, στη διαπραγμάτευση, στη διαθεματικότητα, στην συναισθηματική συμμετοχή, στη βαθειά και ουσιαστική εμπλοκή των υποκειμένων στο πρόβλημα κατά ένα συλλογικό διϋποκειμενικό τρόπο που στοχεύει στο ξεπέρασμα του μονολογικού υποκειμένου, του οποίου το εκπαιδευτικό πρότυπο λειτούργησε καθόλη την νεοτερικότητα.
Τα υποκείμενα συγκροτούν γνώση μέσα σε διάλογο, σε διαπραγματευτικές πρακτικές όπου δοκιμάζουν τις απόψεις στους μέσα στις αντιθέσεις, την συζήτηση, την κοινωνική αποδοχή. Οι γενικεύσεις του νου έρχονται να γίνουν συνοηματοδοτήσεις, συνοψίσεις όλων των δυνατών εκδοχών που μια κοινότητα καταθέτει και συγκροτεί το έγκυρο μέσα στην ίδια την διαδικασία, ενεργοποιώντας έτσι τόσο νοητικούς και όσο και συγκινησιακούς παράγοντες.



Το αποτέλεσμα αυτό στην κοινωνική ψυχολογία και τα κυρίαρχα αιτήματα γνώσης και της εκπαιδευτικής φιλοσοφίας στην προοπτική της λύσης προβλήματος τα έχει αποδώσει πολύ ωραία ο γερμανός φιλόσοφος του καιρού μας Jurgen Habermas όταν λέει:
Το παράδειγμα της γνώσης των αντικειμένων πρέπει ν’αντικατασταθεί από το ‘παράδειγμα’ της συνεννόησης μεταξύ υποκειμένων ικανών να επικοινωνούν μέσω της γλώσσας και των μέσων και να πράτουν.
Αλλά την ίδια στιγμή, που σχεδιάζουμε το σύγχρονο σχολείο, λαμβάνοντας υπόψη τις παραπάνω απαιτήσεις, ένα άλλο ζήτημα αναδεικνύεται το ίδιο σημαντικό κι αυτό, είναι η οικονομική πορεία ενός τόπου. Οι νέοι θα εκπαιδευτούν για να χειριστούν, να λειτουργήσουν και να μοιραστούν αυτά που αυτή η οικονομική δυναμική προσφέρει. Πρέπει να σταθούμε ψύχραιμα, χωρίς ψευδαισθήσεις και να δούμε τι σημαίνει ορθολογική κοινωνία με εκπαιδευμένους και συμμετέχοντες πολίτες. Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε, σε μια τέτοια προοπτική, το ερώτημα ποια είναι η κοινωνία και η οικονομία μας και σε ποια πλευρά των αντιθέσεων του σύγχρονου κόσμου τοποθετείται. Είναι αυτονόητο ότι δεν ήμαστε στην Αφρική όπου ταλανίζουν τις κοινωνίες οι λιμοί και οι λοιμοί. Δεν ήμαστε στην Κίνα ή τις Ινδίες όπου ο υπερπληθυσμός θέτει αναπόφευκτα περιορισμούς στην αύξηση της ατομικότητας.



Η ιδέα της ατομικότητας, όπως αυτή κατακτήθηκε μέσα στο Δυτικό πολιτισμό στην οικονομία, την εκπαίδευση, την ηθική, τα ατομικά δικαιώματα, την θρησκεία απαιτεί κανόνες συμπεριφοράς και ιδεολογικής συγκρότησης που δεν είναι επιτεύξιμοι σε όλες τις κουλτούρες. Κοινωνίες έντονου θρησκευτικού ή ιδεολογικού προσανατολισμού εξασφαλίζουν μια κοινωνική συνοχή με τελείως άλλες κανονικότητες και απαιτήσεις. Η ατομικότητα αρνείται μια τέτοια συνοχή, που εξουδετερώνει τις ιδιαιτερότητες και προβάλλει ένα μονότονο, ενιαίο και μη ευέλικτο “παράδειγμα” του προσώπου. Ζούμε σε κοινωνίες που όλο και πιο πολύ είναι αποδεκτή η διαφορετικότητα σε φυλετικό, πολιτισμικό, ηθικό, συμπεριφορικό θρησκευτικό και πολιτικό επίπεδο. Η αντίληψη της ατομικότητας αφήνει το άνθρωπο ελεύθερο στην αναζήτηση και εκδήλωση των ιδιοτήτων αλλά και ικανοτήτων του.
Ωστόσο, θα πρέπει και πάλι διαλεκτικά και με ρεαλισμό να δούμε το νόημα της ατομικότητας που είναι αναπόφευκτα συνυφασμένη με τις αντιλήψεις που γέννησε η αστική επανάσταση, την αντίληψη της ελεύθερης αγοράς αλλά και των σοσιαλιστικών ιδεών. Κι όσο μιλάμε για ελεύθερη αγορά δεν μπορούμε να αγνοήσουμε μια από τις σημαντικότερες συνέπειες της τον καταναλωτισμό, ο οποίος οδηγεί σε μια ορισμένη αντίληψη ευμάρειας, κάνει τον άνθρωπο μονοδιάστατο, υποτελή δεικτών ευημερίας αλλά όχι κι ευτυχή.



Στο κόσμο αυτό, κατά την άποψη του φιλόσοφου της εκπαίδευσης Papert, o καταναλωτικός τρόπος ζωής και κριτικός τρόπος σκέψης αποτελούν οι δυο πόλους μιας ατέλειωτης σύγκρουσης μέσα στο μοντέλο της δυτικής ανάπτυξης.
Το οικονομικό και κοινωνικό παράδειγμα της ατομικότητας είναι εκείνο που λειτούργησε στην βάση των μεγάλων εξελίξεων της τεχνολογίας, αφού όπως ξέρουμε στην χώρα που κατά πρωτοποριακό τρόπο πρότεινε αυτό το υπόδειγμα, τις ΗΠΑ, η έρευνα έχει καταλήξει στα χέρια του ατομικού συμφέροντος και των πολυεθνικών εταιριών και μπορούμε να προσθέσουμε ότι δεν είναι πλέον εγκλωβισμένη στα γραφειοκρατικά πανεπιστήμια.



Συνοψίζοντας λοιπόν θα επισημαίναμε αυτό το τρίπτυχο των αξιών μιας φιλελεύθερης οικονομίας, το πρότυπο της οποίας ακολουθείται όλο και πιο επιτακτικά σήμερα είναι:
Ατομικότητα (ατομική ιδιοκτησία, απαλλαγή από στερεότυπες μορφές συμπεριφοράς θρησκευτικού ή ιδεολογικού τύπου).
Αγορά (κατανάλωση, εμπορευματοποίηση των πολιτιστικών ακόμη και ηθικών αξιών, διαφήμιση, πρωτοβουλίες μονοπωλίων με βάση το κέρδος).
Έρευνα προσανατολισμένη στο κέρδος των εταιριών ακόμη και την κατασκευή όπλων.
Η σύγχρονη κοινωνία, της οποίας η σύγχρονη εκπαίδευση σκοπεύει να εκπαιδεύσει τους νέους απαρτίζεται από αυτές τις βασικές παραμέτρους και να προσθέσουμε το πλέον σημαντικό, μια κοινωνία όμως που κυριαρχείται από την τεχνολογία και την ελεύθερη αγορά καθίσταται φοβερά πολυδάπανη και απαιτεί μεγάλες ποσότητες ενέργειας να λειτουργήσει, με το θλιβερό αποτέλεσμα τις μεγάλες συγκρούσεις που συμβαίνουν στον πλανήτη.



Έτσι, χωρίς να θέλω να επικαλεστώ καμία απαισιοδοξία ή να επιχειρήσω κάποια ηθική αποτίμηση και με μόνο στόχο να δω κατάματα την πραγματικότητα καταλήγω, ότι είτε το θέλουμε είτε όχι επιλέγοντας ένα μοντέλο οικονομίας έχουμε αυτόματα επιλέξει, ως ένα βαθμό, μια εκπαιδευτική φιλοσοφία και πολιτική, μια ηθική σε σχέση με τα δρώμενα στο πλανήτη, πέρα από τις υποκριτικές επιφυλάξεις μας. Γι αυτόν τον κόσμο θα πρέπει να προετοιμάσουμε τους νέους να ζήσουν, να προοδεύσουν και να δικαιωθούν σε αυτόν. Εφόσον θέλουμε συμμετοχή στην τεχνολογία και την αγορά επιλέγουμε και την ηθική μας στάση και αυτό δεν έχει να κάνει σε τίποτα με την ηθική. Πρέπει να έχουμε επίγνωση ότι άλλο ηθική κι άλλο ήθος. Το ήθος είναι το σύνολο συμπεριφορών προσαρμογής σε μια ομάδα, που ενδεχομένως να είναι κι η κυρίαρχη εκμεταλλευτική τάξη, ενώ ηθική θα σήμαινε η επιφύλαξη και διεκδίκηση για τον κάθε άνθρωπο: ίσα δικαιώματα μόρφωσης, υγείας και ευκαιριών, όνειρο που παραμένει ουτοπία και θα παραμείνει, ίσως, όσο υπάρχουν άνθρωποι στον πλανήτη. Σε αυτή την προοπτική είναι αναγκαίος ένας δύσκολος αγώνας, ένα στοίχημα, όπως τόνιζε ο πρώην επίτροπος της ευρωπαϊκής ένωσης γάλλος σοσιαλιστή Ζακ Ντελόρ, το πώς, σε αυτή την κοινωνία της οποίας την δαρβινική πορεία με κανένα στρουθοκαμηλισμό δεν μπορούμε να αποτρέψουμε, θα περισώσουμε τις κλασσικές ανθρώπινες αξίες. Ένας τέτοιος αγώνας, χωρίς άλλο, θα μεταφερθεί και στο επίπεδο της εκπαίδευσης. Ο εκπαιδευτικός πρέπει να έχει επίγνωση του τεντωμένου σχοινιού στο οποίο κινείται και πρέπει να ζυγίσει πολύ καλά οράματα και πραγματικότητα.



Η ελληνική κοινωνία σε Ελλάδα και Κύπρο έχουν γεωγραφικούς και ιστορικούς λόγους να βρίσκονται στο μεταίχμιο αυτών των συγκυριών και διαθέτουν αμφίπλευρες ευαισθησίες. Τα ζητήματα για το που ανήκουμε είναι διαρκή και ακόμη πιο κατηγορηματικά θα έλεγα, επίκαιρα. Ένας έλληνας πολιτικός, αξιολογώντας την ιστορία και την οικονομία μας είχε ξεπεράσει κατηγορηματικά αυτό το δίλημμα με το “ανήκομεν εις την Δύσιν”. Ο κύβος ερρίφθη, οι κοινωνίες μας έχουν αποφασίσει κι αυτό σημαίνει όλα τα άλλα ρίσκα που επιφυλάσσει αυτή η επιλογή. Όλοι νιώθουμε ότι κάτι περισσεύει σε αυτή την προοπτική, κάτι από τις ευαισθησίες μας, κάτι από τα δίκαιά μας κάτι από την ιστορία μας μένει απ’ έξω και δεν καλύπτεται. Ένα πικρό ποτήρι εμπρός μας και μας ζητιέται να παραχωρήσουμε κάτι από την ψυχή μας, για να μοιραστούμε ένα τόπο υλικό και πνευματικό στον πλανήτη που δεν τον πιστεύουμε και πολύ, δεν τον νιώθουμε πολύ, μας ξενίζει.



Εκπαιδεύω σημαίνει καθοδηγώ, παίρνω από το χέρι τα παιδιά και τα βγάζω στον κόσμο, από τα παραμύθια του νηπιαγωγείου μέχρι την εκχώρηση πανεπιστημιακών διπλωμάτων, ο εκπαιδευτικός δρα για να διαφωτίσει, να ενημερώσει, να απομυθοποιήσει, να προσφέρει τις ικανότητες στους νέους να κρίνουν και να κατασκευάσουν μια σωστή εικόνα του κόσμου που θα ζήσουν. Η αβεβαιότητα είναι δεδομένη, συνταγές δεν υπάρχουν κι οι εκπαιδευτικοί έχουν από την θέση τους επωμιστεί ακριβώς αυτό τον δύσκολο ρόλο να βοηθήσουν τα παιδιά ν’ αντιληφθούν, να κρίνουν και να πάρουν θέση στις αντιφάσεις και την δυναμική τους μέσα στον σύγχρονο κόσμο. Έχουν ως υποχρέωση να αναρωτιόνται ως διανοητές διαρκώς για αυτά τα μεγάλα ερωτήματα. Επιλέγοντας αυτοί τον εαυτό τους επιλέγουν τον κόσμο. Επιλέγοντας και διδάσκοντας επιλέγουν μια πολιτική. Κάθε πράξη μας έχει πολιτικές επιπτώσεις. Αλλά όπως έλεγε και ένας έλληνας πολιτικός και διανοητής:



“H πολιτική είναι η ανώτερη έκφανση της παιδείας κι ανώτερη έκφανση της πολιτικής είναι η παιδεία! ”.







(εικονογράφηση: έργα του Paul Klee)